WSTĘP

         Inspiracją do napisania tego tekstu były pytania naszej młodzieży:

„Tato, wujku, jak to możliwe, że nasi przodkowie w XIX wieku nie umieli się podpisać?”

Droga Młodzieży rodziny Szpejankowskich-Szpejenkowskich, było to powszechne zjawisko i nie widzę w tym nic dziwnego.

Pochodzenie społeczne, warunki lokalne oraz wiele innych czynników spowodowały, że w XIX wieku nasi przodkowie nie potrafili się podpisać. Tak wynika z treści metryk chrztu ich dzieci, aktów zaślubin czy też aktów zejść.

Dokładne wyjaśnienie wszystkich przyczyn tego stanu rzeczy wymaga szerszego omówienia w osobnym artykule.

Mam nadzieję, że przedstawiona poniżej historia szkoły elementarnej w Dulsku pozwoli, przynajmniej w ogólnym zarysie, poznać czynniki zewnętrzne, które ostatecznie przełożyły się na poziom wykształcenia naszych poprzedników.

         W I połowie XIX wieku nie było w Dulsku oficjalnej szkoły. Jedynie miejscowy organista Jan Malankowski ( ur.1785r., zm. W 1865 w Dulsku) przez długie lata do późnej starości podczas zimy zajmował się bezpłatnie nauczaniem dzieci wiejskich. Podobna sytuacja istniała w sąsiednich parafiach, gdyż od 1851 roku na terenie Królestwa Polskiego zaborca zniósł formalny obowiązek posyłania dzieci do szkoły.

W 1862 roku parafia dulska licząca 1720 osób posiadała trzy szkoły; dawną rządową w Dobrzyniu liczącą około 60 dzieci, szkoły dworskie w Dulsku oraz Sokołowie – uczęszczało do nich po 30 dzieci, lecz tylko zimową porą. Wiosna była zawsze okresem wyludniania się szkół w związku z rozpoczęciem pasania bydła i robót polnych. Ilość dzieci spadła do 1/3, a nawet do 1/5 poprzedniego stanu.

Fundatorem szkoły w Dulsku był właściciel ziemski Aleksander Wysocki. Przeznaczył on na szkołę budynek, 75 rubli pensji dla nauczyciela, opał, dwumorgowy ogród i łąkę a także 12 korców żyta, na które mieli się składać włościanie po 2 kwarty żyta z morgi. Licząc na współudział gospodarzy A. Wysocki w 1862 roku szkołę otworzył, wynagradzał nauczyciela i sam nawet uczył starsze dzieci historii, geografii i przyrody. Gdy jednak gospodarze dulscy nie chcieli pomóc w utrzymaniu szkoły, dziedzic się zniechęcił i szkoła wkrótce upadła, mimo iż cieszyła się dużą frekwencją, bowiem w ciągu pierwszej zimy uczęszczało do niej 60 dzieci.

Ponowne reaktywowanie szkoły elementarnej w Dulsku nastąpiło w okresie 1870-1880. W roku 1869 szkoła w Dulsku jeszcze nie istniała, bowiem ks. Maciej Smoleński, autor pracy poświęconej opisowi tych okolic, pisze: „… Spodziewać się jednak należy, że z czasem w Dulsku na miejsce karczmy powstanie szkoła a z nią zakwitną obyczaje godne chrześcijanina” (szczegóły w naszym artykule  „Dobrzyniaki”). Po pewnym czasie szkoła rzeczywiście powstała, bo Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego z 1881 roku stwierdza w Dulsku istnienie szkoły początkowej.

         Według podręcznika dla władz gminnych Królestwa Polskiego, szkoły początkowe dzieliły się na jednoklasowe i dwuklasowe. Jeżeli przy szkole początkowej wiejskiej lub miejskiej wspólnej dla obu płci, utrzymywana była oprócz nauczyciela, nauczycielka, to urządzone mogły być osobne oddziały, czyli klasy dla chłopców, a osobne dla dziewcząt. Od 1867 roku przedmioty we wszystkich szkołach początkowych wykładane były w języku rosyjskim.

We wszystkich szkołach początkowych gminnych, wioskowych i miejskich wykładane były dzieciom, następujące przedmioty:

1/ religia, według krótkiego katechizmu właściwego wyznania, pacierz i historia święta (w latach 1879-1897 zniesiono naukę religii w języku polskim),

2/ czytanie książek drukowanych i pisma w języku rosyjskim, z potrzebnym przy tym wyjaśnieniem,

3/ pisanie w języku rosyjskim,

4/ zasadnicze działania arytmetyczne z wykładem miar, wag i pieniędzy, używanych w Cesarstwie Rosyjskim i Królestwie Polskim.

Oprócz tego, mogły być wykładane dzieciom praktyczne wiadomości: „…dla miejscowego zajęcia mieszkańców najwięcej przydatnych.”

Oprócz wyszczególnionych powyżej przedmiotów, dzieciom w wyższej klasie (drugiej) szkół początkowych wykładano praktyczne wiadomości o gospodarstwie wiejskim, rachunkowości, a szczególnie w miastach, o gałęziach przemysłu i rzemiosłach.

Opisany system edukacji początkowej obowiązywał dla całego terenu Królestwa Polskiego, w tym i powiatu rypińskiego.

         Po odzyskaniu niepodległości ustawą z 1922 roku określono sposoby zakładania i utrzymywania publicznych szkół powszechnych. Stopień organizacyjny szkoły ustawa ta uzależniała od liczby dzieci w obwodzie szkolnym; gdy nie przekraczała ona 60 dzieci organizowano szkołę jednoklasową o 1 nauczycielu, przy liczbie dzieci 61-100 szkołę dwuklasową o 2 nauczycielach, przy liczbie dzieci 101-150 tworzono szkołę trzyklasową o 3 nauczycielach. Dopiero, gdy dzieci było ponad 300 można było organizować pełną siedmioklasową szkołę o 7 lub więcej nauczycielach.

W roku szkolnym 1930/1931 w Dulsku funkcjonowała trzyklasowa szkoła podstawowa, w której zatrudnionych było trzech nauczycieli. Pracowali oni tygodniowo 92 godziny i w tym czasie uczyli 174 uczniów. Budynek szkoły posiadał trzy sale lekcyjne.

         Reasumując, nasi przodkowie urodzeni dopiero po 1870 roku mieli realną możliwość ciągłego pobierania nauki w szkole elementarnej w Dulsku. Pozostali skazani byli na analfabetyzm, celowo utrzymywany przez zaborcę rosyjskiego i częściowo wspierany przez większość posiadaczy ziemskich. Do wyjątków należała postawa Aleksandra Wysockiego.

Redaktor