PRUSKIE  POŻYCZKI

Dzisiejszym tekstem spróbuję zaspokoić ciekawość genealogiczną jednocześnie potomków szlachty – właścicieli ziemskich oraz włościan.

Na przełomie XVIII i XIX wieku  tzw. pruskie pożyczki udzielane bardzo chętnie szlachcie polskiej pod zastaw dóbr ziemskich doprowadziły do ruiny właścicieli wielu folwarków położonych na terenie dawnej ziemi dobrzyńskiej.

Życie cały czas przysparza niespodzianek i dostarcza przewrotnych sytuacji to, co ponad 200 lat wcześniej było nieszczęściem i zapewne nie jedną tragedią rodzinną dla szlachty, obecnie może dostarczyć wiele zadowolenia i satysfakcji u genealoga, którego przodkowie byli włościanami, czy to z powodu odnalezienia opisu chałupy przodka lub samego faktu potwierdzenia jego bytności w danej miejscowości.

Jest możliwość odnalezienia informacji sprzed 200-tu lat, co prawda tylko szczątkowych, ale zawsze to coś nowego, na temat naszych niepiśmiennych poprzedników - włościan. Tego typu źródła mogą znacznie poszerzyć naszą wiedzę, w zakresie stanu posiadania i prawidłowym przypisaniu przodków do odpowiedniej grupy społecznej mieszkańców wsi. Możemy również poznać szczegóły z opisu ich domostwa oraz budynków inwentarskich, ale przede wszystkim pozyskać wiedzę związaną ze szczegółowym opisem powinności, które realizowali na rzecz dworu, czyli kiedy i co robili poza swoim gospodarstwem.

Jak ostatecznie pruskie pożyczki udzielane szlachcie polskiej na przełomie XVIII i XIX w. przełożyły się na obecną możliwość wzbogacenia wiedzy w zakresie historii rodzin włościańskich, postaram się wyjaśnić tym artykułem.

Redaktor, czerwiec 2013r.

Źródła;

      1.     Mazowsze w epoce napoleońskiej, A.Kociszewski, Ciechanów 1976,
2.     Zadłużenia własności ziemskiej w okresie 1795-1806. Dłużnicy i wierzyciele sum bajońskich, Warszawa 1970,
3.     Rozrzutność i oszczędność ziemiaństwa polskiego w zaborze pruskim w XIX i na początku XX wieku, W.Molik, http://jazon.hist.uj.edu.pl/zjazd/materialy/molik.pdf
4.     Księgi i akta hipoteczne sądów w Lipnie 1821-1982, AP Toruń O/Włocławek, zespół archiwalny Nr 564/0,
5.     Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego, 1818-1825,
6.     Gazeta Warszawska, 1808.

W 1795r. z całości ziem drugiego zaboru wyłączono terytoria położone na prawym brzegu Wisły (należące do 1793r. do Prus Południowych), które w połączeniu z nabytkami z 1795r. – leżącymi nad Bugiem, Wisłą i Niemnem – tworzyć miały nową prowincję – Prusy Nowowschodnie. W skład departamentu kamery płockiej wszedł również powiat lipnowski (obejmujący swoim zasięgiem dawne polskie powiaty; rypiński, dobrzyński i lipnowski).

Prusy Nowowschodnie stanowiły twór sztuczny i pozbawiony możliwości prawidłowego rozwoju. Jednak w pierwszych latach jego istnienia była korzystna dla rolnictwa koniunktura w związku ze wzrostem cen płodów rolnych, co wynikało z korzystnej sytuacji międzynarodowej. W latach 1795-1802 wywóz zboża do portów morskich wzrósł o 320%, a miejscowości powiatu lipnowskiego mając otwarte drogi do wysyłki płodów rolnych do Gdańska i Królewca, również uczestniczyły w tej koniunkturze.

Wzrastająca dochodowość i wartość dóbr ziemskich stwarzały pozory bogactwa, nadzieję na przyszłe, równie wysokie wpływy gotówkowe – stawały się podnietą do zaciągania nieprzemyślanych nie zawsze koniecznych pożyczek pieniężnych. Wówczas to władze zaborcze stworzyły polskiej szlachcie szerokie możliwości zaciągania pożyczek w Banku Królewskim w Berlinie. Ponadto na byłe ziemi polskie napłynęli liczni faktorzy, którzy zachęcali miejscową szlachtę do szerokiego korzystania z oferowanych kredytów. Wysokość udzielonych pożyczek wahała się od 330 do 120 tys. talarów.

Do dzisiaj istnieje spór historyków na temat pruskich pożyczek, które przez wiele autorytetów naukowych określane są jako skuteczne narzędzie w polityce germanizacyjnej na ziemiach polskich zabranych przez Prusy. Szybki i łatwy kredyt miał spowodować zadłużenie majątków i liczne bankructwa szlachty. Prawdopodobnie, przymusową sprzedaż dóbr szlacheckich zamierzano wykorzystać do rozszerzenia stanu posiadania Niemców. Warunku udzielania kredytów potwierdzają tę tezę.

Krótkie terminy kredytu utrudniały, a czasem wręcz uniemożliwiały wykorzystanie go w gospodarce, a nieprzewidziane w umowach obowiązkowe, ratalne spłaty pożyczek, zwłaszcza bardzo wysokich, stawiały od razu pod znakiem zapytania ich terminowy zwrot. Przy pożyczkach kilkuletnich, procenty były obliczone za wszystkie lata naprzód już przy wypłacie kapitału. Przy pożyczkach bezterminowych zaleganie z opłatą procentów groziło natychmiastowym wypowiedzeniem całości pożyczonych sum.

Dodatkowym elementem, który za pewnie przyczynił się do wielu bankructw był sposób wykorzystania pożyczki. Oficjalnie kredyt hipoteczny udzielony szlachcie polskiej przez Bank Pruski i różne pruskie instytucje przewidziany był jako kredyt inwestycyjny. W wielu przypadkach potwierdzono, że w wykorzystywano go niezgodnie z przeznaczeniem. Taniość i łatwość uzyskania kredytu sprzyjały szybkiemu i nadmiernemu zadłużeniu dóbr.

Już w pierwszych latach XIX w. nastąpiły liczne bankructwa, a sprawy egzekucyjne prowadzono nawet w trzecim i czwartym dziesięcioleciu. Dziejowe burze historii, upadek Prus w 1806r. oraz okres napoleoński – Księstwo Warszawskie, nie zatarły powstałych przed wielu laty prywatnych zobowiązań hipotecznych. Co prawda, w 1807r. większość polskich właścicieli na polecenie władz Księstwa Warszawskiego zaprzestała spłacania rat zaciągniętych pożyczek i należnych od nich odsetek. Jednak już w 1815r. na ziemiach polskich ponownie przyłączonych do zaboru pruskiego wydano zarządzenie do uregulowania narosłych zaległości i egzekwowano je z dużą bezwzględnością. W powiatach przyłączonych do zaboru rosyjskiego (po 1815r.) władze pruskie również egzekwowały należne sumy. W tym celu w Berlinie w dniu 29 maja 1830r. rząd pruski podpisał z rządem Królestwa Polskiego konwencję na temat pomocy w ściągania tzw. długów pruskich. Powyższe porozumienie umożliwiło bankom pruskim odzyskanie pożyczonych pieniędzy poprzez egzekucje komornicze majątków ziemskich prowadzonych przez urzędników KP.

Egzekucja komornicza wiązała się z wkroczeniem do dóbr ziemskich urzędników KP (w przypadku powiatu lipnowskiego, działających na mocy Wyroków Trybunału Cywilnego Województwa Płockiego), którzy sporządzali bardzo szczegółowe protokoły zawierające dużo informacji nt. zajmowanych majątków.

Te protokoły (przeważnie kilkudziesięciu stronicowe) zawierają opisy zarówno budowli dworskich jak i wiejskich oraz dane na temat gospodarzy zamieszkujących daną wieś. W ich treści napotkamy również dokładne dane związane z istnieniem we wsi karczmy, kuźni, młyna lub browaru itd.

Obecnie te dokumenty są dostępne dla wszystkich zainteresowanych. Należy ich szukać w zespołach archiwalnych przypisanych do konkretnej nazwy dóbr lub nazwy pojedynczego folwarku  tj. w jego aktach hipotecznych. Innym miejscem - zespołem archiwalnym zawierającym przedmiotowe protokoły jest również zespół Nr 564/0 w AP we Włocławku, zatytułowany; Księgi i akta hipoteczne sądów w Lipnie 1821-1982.

[…] Budowla wiejska

aa/ Chałup wiejskich z drzewa stawianych słoma pokrytych z kominami u góry cegłą paloną nadmurowanemi z karczmą bez zajazdu w dobrym stanie trzydzieści sześć

bb/ Kuźnia z drzewa w węgieł stawiana z jednej strony drzewcami, z drugiej deskami pokryta, z kominem murowanym w dobrym stanie jedna

cc/ Stodół wiejskich o jednym klepisku z drzewa stawianych w średnim stanie pod słomianym dachem dwadzieścia sześć

dd/ Szopów z stajniami z drzewa stawianych słoma pokrytych trzydzieści z pomniejszymi zabudowaniami i chlewikami

ee/ Wiatrak czyli młyn wietrzny w dobrym stanie jeden, w którym tylko kamienie dworskie, a reszta statków jest własnością młynarza.

Studniów we wsi cztery i sadzawka bez ryb do pojenia bydła, druga pomniejsza w podwórzu a trzecia przy browarze i kanał w ogrodzie włoskim za dworem, oraz małe jezioro przy granicy Sitna w łąkach.

Ludność wsi Dulska oraz powinności włościan – czynsze i daniny.

1. Gospodarzy małorolnych czyli po włóce gruntów mających w Dulsku jest ośmiu których nazwiska.

1.Marcin Kochanski. 2.Antoni Sowiński. 3.Wawrzeniec Chwałkowski. 4.Marcin Nowakoski. 5.Jan Buleowski. 6.Marcin Kozłowski. 7.Jan Łęgowski. 8.Franciszek Guzikowski z których każdy z posiadanego gruntu opłacać obowiązany corocznie czynszu Dworowi na św.Marcina czyli 11 listopada po zł 90 , co czyni od ośmiu corocznie zł 720.

Oprócz czynszu obowiązani są obrabiać swym sprzężajem Dworowi, kosą dni sześć, sierpem dni sześć, grabiami dni sześć, orać po morgów 4, gnój wożą po jednym dniu .

Włóczą dzień jeden, z pola zwożą po jednym dniu – oddają po dwa kapłony, po dwie gęsi i po pól kopy jaj w proporcji posiadanego grunta, opłacają podatki skarbowe i wszelkie usługi Rządowe pełnić obowiązani, jeżeli zaś ?????? potrzebuje robocizny potrąca jem z postąpionego czynszu po zł 1gr 6 od kosy i tyleż od sierpa a po gr 50  od grabi. […]

(fragment protokołu z egzekucji dóbr dulskich, przeprowadzonej 25 sierpnia 1836r. za niespłacone pożyczki pruskie, pisownia oryginalna)

         Dla osób zainteresowanych poruszonym tematem służę pomocą w zakresie udzielenia informacji nt. wykazu dłużników i pożyczek zaciągniętych u wierzycieli pruskich na przełomie XVIII i XIX wieku w departamencie płockim (powiaty; lipnowski, mławski, przasnyski, pułtuski, wyszogrodzki), autorstwa A. Eisenbacha i D. Rzepniewskiej.

W tym celu utworzyłem odrębny wątek na naszym forum.

(przykładowe informacje pochodzące z przedmiotowego wykazu)