WÓJTOWIE  I  PISARZE GMINNI

         W toku poszukiwań genealogicznych na terenie dawnej ziemi dobrzyńskiej, w publikacjach XX-wiecznych możemy napotkać tylko szczątkowe informacje na temat administracji gminnej w II połowie XIX wieku, które poszukiwacza własnych korzeni mogą przyprawić o zawrót głowy. Z treści korespondencji portalowej wynika, że był to problem nie jednego genealoga amatora. Dla zobrazowania tego utrudnienia posłużę się wybranymi przykładami; gmina Sokołowo z siedzibą w Zbójnie, gmina Płonne z siedzibą w Radominie, gmina Jastrzębie z siedzibą w Lipnie, itd., to już chyba wystarczający galimatias dla laika, który może zniechęcić do dalszych poszukiwań kolejnych źródeł informacji genealogicznych. Ewentualne utrudnienia polegały na prawidłowym określeniu miejsc prowadzenia akt stanu cywilnego dla ludności wyznań nie chrześcijańskich, które sporządzali burmistrzowie miast i wójtowie gmin.

Dla ułatwienia pracy naszym koleżankom i kolegom, dotarłem do źródeł rosyjskich, które mogą rozwiać dotychczasowe wątpliwości w zakresie administracji gminnej powiatu lipnowskiego i rypińskiego. Jednocześnie jako element wiodący poniższego opracowania zamieściłem wykaz wójtów i pisarzy gminnych.

Redaktor, październik 2012r.

Opracowano na podstawie;
1. Podręcznik dla władz gminnych obejmujący zbiór przepisów i postanowień obowiązujących władze gminne w Królestwie Polskim, oprac. Henryk Konic i Franciszek Olszewski, wyd. Warszawa 1883,
2. Pamiatnaja kniżka Plockoj guberni za 1895 g., Płock 1895,
3. Administracja rosyjska w Królestwie Polskim, Wiedeń 1915,  Wydawnictwo Naczelnego Komitetu Narodowego,
4. http://pl.wikibooks.org/wiki/Historia_administracji/Kr%C3%B3lestwo_Polskie

W Królestwie Polskim po 1863 roku wprowadzono samorząd terytorialny na najniższym szczeblu drabiny administracyjnej i to na terenach wiejskich, co było związane z uwłaszczeniem chłopów. W gminach i gromadach władze carskie przekazały zarząd sprawami publicznymi w ręce mieszkańców, zapewniając z jednej strony nadzór nad ich posunięciami, ale też uzyskując wymierne oszczędności - nie trzeba było, bowiem tworzyć specjalnych organów administracji rządowej w odległych gminach na prowincji Królestwa. Należy podkreślić, iż w gminach wiejskich i gromadach nie funkcjonowała administracja rządowa szczebla ogólnego. Całość spraw z zakresu ogólnej administracji publicznej powierzono właśnie organom samorządowym, które opłacane były z podatków mieszkańców gminy.

W gminach powołano zgromadzenia gminne, wójtów, urzędy gminny, sądy gminne, ławników – pełnomocników gminnych i pisarzy. W zgromadzeniach gminnych uczestniczyli wszyscy chłopi właściciele minimum 3 mórg gruntu (względnie 1 ½). Zebranie to wybierało po dwóch kandydatów na wójtów. Ostateczny głos w sprawie wyznaczenia wójta miał naczelnik powiatu, który mianował wójtem jednego z dwóch kandydatów przedstawionych przez zgromadzenie gminne. Drugiego zaś wyznaczał czasowym zastępcą pierwszego. Jeśli przedstawione kandydatury nie odpowiadały naczelnikowi, wówczas miał prawo ponownego zwołania zgromadzenia gminnego celem wyboru nowych kandydatów. Kadencja wójta trwała 3 lata.

Wartym podkreślenia jest fakt, że kandydatem na wójta mógł zostać właściciel, co najmniej 6 mórg gruntu, ale zarazem nie mógł być nauczycielem oraz on jak również żaden z członków jego rodziny nie mógł prowadzić karczmy z wyszynkiem. Carskie przepisy dopuszczały do sprawowania funkcji wójta osoby niepiśmienne! W takich przypadkach wszystkie dokumenty gminne podpisywał pisarz gminny, a wójt jedynie przystawiał specjalną pieczęć, której nie miał prawa powierzać innym urzędnikom gminnym. Wójt był urzędnikiem carskim, kierował urzędem gminy i jednocześnie był przedstawicielem samorządu. Posiadał uprawnienia administracyjne, policyjne, egzekucyjne i finansowe w obrębie podległej mu gminy. Otrzymywał roczną płacę w wysokości od 50 do 180 rubli, w zależności od ilości domów mieszkalnych na terenie gminy.

Zgromadzenie gminne zwoływano cztery razy do roku ( marzec, czerwiec, wrzesień i grudzień) i głosowano większością głosów nad sprawami lokalnymi, gospodarki gminnej, sprawami oświaty, o środkach dobroczynności publicznej, o podatkach i opłatach gminnych.

Ważną osobą we władzach gminnych, szczególnie tam gdzie obrano wójtem osobę niepiśmienną, był pisarz gminy, którego również wybierało zgromadzenie gminne. W przypadku braku odpowiedniego kandydata, spośród aktualnych mieszkańców gminy, wynajmowano osobę spoza gminy do sprawowania tej funkcji. Wynagrodzenie pisarza opiewało na poziomie 50-180 rubli rocznie, w zależności od ilości domów, ale nie mogło przewyższać wynagrodzenia wójta.

W gromadach (wieś lub kolonia) działały zgromadzenia gromadzkie z sołtysami. W zebraniach uczestniczyli wszyscy gospodarze, w tym także kobiety. Kadencja sołtysa trwała również 3 lata. Był on podwładnym wójta i miał obowiązek wykonywać bezwarunkowo jego polecenia. Wybór kandydatów na sołtysów oraz zatwierdzenie konkretnej osoby, odbywały się podobnie jak przy wyborach na wójta. Sołtys otrzymywał wynagrodzenie, w wysokości minimalnej 2 rubli i 70 kopiejek w gromadach z 10-cioma osadami. Najwyższa stawka obowiązywała  w gromadach z 80-cioma osadami i wynosiła 7 rubli i 20 kopiejek,

Instytucje samorządu gminnego były podporządkowane rosyjskim władzom powiatowym oraz język rosyjski był językiem urzędowym.

Samorząd wiejski funkcjonował z wieloma trudnościami. Władze tłumiły wystąpienia chłopskie, zwalczały unitów, a dodatkowym problemem były częste konflikty między chłopami, a dziedzicami. Doskwierał także brak wyrobienia obywatelskiego mieszkańców wsi. Przewagę w zgromadzeniach zdobywali bogatsi chłopi, podporządkowując sobie uboższą resztę.

Wykaz wójtów i pisarzy gmin powiatu rypińskiego,  wg. stanu w 1895 roku.

Wykaz wójtów i pisarzy gmin powiatu lipnowskiego,  wg. stanu w 1895 roku.