CZTERY  ŚWIECE

Część I

 Dzisiejszym artykułem rozpoczynamy cykl tekstów, które poświęcimy dawnym mieszkańcom powiatów rypińskiego i lipnowskiego. Reprezentantom różnych kultur, obyczajów i wyznań; rzymskokatolickiego, ewangelickiego, mojżeszowego oraz prawosławnego.

Zgodnie z przyjętym planem redakcyjnym zamierzamy, poprzez cykliczne teksty popularno naukowe, podtrzymywać umowny ogień pamięci czterech świec symbolizujących różne wyznania, których przedstawiciele przez wiele lat wspólnie zamieszkiwali ziemię dobrzyńską.

Opracowanie prezentowane w części I powstało na podstawie artykułu autorstwa Michała Bołtryka; „Opowieść na dwa głosy. Część I Pierwsza gildia”, opublikowanego w 2004r. w Orthodoxii - Przeglądzie Prawosławnym www.przegladprawoslawny.pl .

Są to bardzo ciekawe wspomnienia Andrzeja Nieczajewa, pochodzącego z rodziny rosyjsko-polskiej, syna Anny Bazańskiej – Polki i Aleksandra Nieczajewa – Rosjanina - lekarza 10 Rypińskiej Brygady Straży Granicznej, który leczył w Rypinie, Lubiczu oraz w Dobrzyniu n.Drwęcą.

Barwna historia życia śp. Andrzeja Nieczajewa może stanowić gotowy scenariusz filmowy.

Korzystając z okazji pragniemy podziękować Panu Michałowi Bołtrykowi za wyrażenie zgody na wykorzystanie artykułu jego autorstwa.

W toku podtrzymywaniu ognia w świecy symbolizującej grupę mieszkańców wyznania prawosławnego, w niedalekiej przyszłości planujemy również artykuły o 10-tej Rypińskiej Brygadzie Straży Granicznej oraz już nieistniejących cerkwiach prawosławnych w Rypinie i Lipnie.

Naszych czytelników posiadających jakiekolwiek materiały na powyższe tematy, prosimy o kontakt poprzez pocztę portalu.

Redaktor, marzec 2012r.

 Pochodzę z rodziny rosyjsko-polskiej - zaczął opowieść pan Andrzej. - Mama, Anna Kasparowna Bazańska, była Polką.
Nieczajewowie wywodzą się z samarskiej guberni, na środkowym Powołżu. Pradziad Fiodor był kupcem samarskim pierwszej gildii. Gildia to kupiecka organizacja z podziałem na trzy kategorie, w zależności od posiadanego kapitału. Mój pradziad był milionerem.
Nieczajewowie handlowali wełną na wielką skalę. Ale swoich owiec nie mieli. Brali w arendę duże stada, wypasali je, owce strzygli, wełnę sprzedawali. Dochody czerpali także z młynów nad Wołgą.
   Mój dziadek Andrzej już nie był taki bogaty, jak jego ojciec Fiodor. Mój pradziadek miał dziewięcioro dzieci. Wszystkie je dobrze wyposażył. Mój dziadek Andrzej miał czworo dzieci, troje z nich, wśród nich mój ojciec, Aleksander, zdobyło wyższe wykształcenie.
Dziadek prowadził wielkie interesy, nigdy się nie mylił w obliczaniu procentów, a do 35 roku życia nie umiał czytać i pisać. Tej sztuki nauczył go były żołnierz, który wcześniej odsłużył 25 lat w armii Mikołaja I.
   Nieczajewowie to tak zwani jedinodworcy, czyli szlachta szaraczkowa. Nie odrabiali pańszczyzny, ale i nie mieli chłopów pańszczyźnianych.
   Z jedinodworców, w wielu przypadkach, powstawała klasa kupiecka i przemysłowa.
   Mój ojciec Aleksander urodził się w 1869 r. w Jekatierinowce. Jekatierinowka liczyła jakieś cztery tysiące mieszkańców, miała szkołę ziemską i szpital. Mój ojciec, po ukończaniu szkoły ziemskiej w Jekatierinowce, uczył się w gimnazjum klasycznym w Samarze. Tam na wysokim poziomie wykładano łacinę, grekę, francuski, niemiecki. Angielskiego nauczył się sam. I te języki ojciec znał bardzo dobrze.
   Po ukończeniu gimnazjum wstąpił na uniwersytet w Kazaniu i rozpoczął studia medyczne. W tym samym czasie, opowiadał później ojciec, na prawie studiował urodzony w Symbirsku Włodzimierz Uljanow, znany jako społecznik i organizator różnych akcji studenckich. Na czwartym roku ojciec przeniósł się do Sankt Petersburga, na Cesarską Wojskową Akademię Medyczną, której poziom był bardzo wysoki. I tam ojciec w 1895 roku otrzymał dyplom lekarza.
   Chciałbym tu na chwilę z dziewiętnastego wieku przenieść się na początek XXI. Mój syn Igor jest chirurgiem plastycznym, znanym w świecie medycznym. Mieszka i pracuje w Szwecji. Zapraszają go na wykłady i pokazowe operacje w całym świecie. W 2003 roku miał je w Moskwie i Petersburgu. Na tych kongresach wykłady prowadzone są po angielsku. Mój syn wygłosił wykład po rosyjsku, czym bardzo zadziwił gospodarzy. - Właśnie w tej Akademii - powiedział syn - mój dziadek studiował i zdobył dyplom lekarza. Zainteresowanie synem w Petersburgu jeszcze bardziej wzrosło.
   Ale powróćmy na koniec dziewiętnastego wieku.
   Mój ojciec otrzymał pierwszą pracę lekarza wojskowego w Kerczu na Krymie. Lekarze, prawnicy, duchowni w carskiej armii nie mieli stopni wojskowych. Ojciec miał cywilny tytuł radcy stanu. To odpowiadało randze pułkownika.
   Z powodu nieszczęśliwej miłości, tak później opowiadała mi starsza siostra, porzucił Kercz w 1901 roku i przyjechał pod Toruń, na ówczesną granicę rosyjsko-niemiecką.
   Ojciec był chirurgiem w 10 rypińskiej pogranicznej brygadzie. Mieszkał w Lubiczu nad Drwęcą, dwanaście kilometrów od Torunia. Były dwa Lubicze - jeden po stronie niemieckiej, drugi po rosyjskiej. Stacja kolejowa, z której można było wyjechać do Kongresówki, znajdowała się po stronie niemieckiej. Stosunki niemiecko-rosyjskie do pierwszej wojny światowej były bardzo dobre. Niemieccy oficerowie przechodzili na stronę rosyjską i z tamtej poczty wysyłali do Niemiec kartki "serdeczne pozdrowienia z rosyjskich stepów".
   Ojciec, oprócz wypełniania obowiązków wojskowych, miał prawo prowadzenia prywatnej praktyki. W ten sposób poznał moją matkę - Annę Bazańską z Młyńca nad Drwęcą.
   Historia majątku w Młyńcu także zasługuje na uwagę.
   -Mój dziadek ze strony matki, jej ojciec - Kacper Bazański - sprzedawał i kupowal majątki, przenosił się z miejsca na miejsce. Bardzo lubił polowania. W 1894 roku pojechał zimą pod granicę pruską, do Lubicza. Faktorzy żydowscy pokazali mu olbrzymi ogród i dwór we wsi Młyniec. Na znak, że nie sprzedają kota w worku, w jednym miejscu odgrzebali śnieg i pokazali czarną ziemię. Dziadek nabył tę posiadłość. Na wiosnę śniegi stopniały. Oczom jego ukazały się same piaski, na domiar złego na początku XX wieku spłonął od pożaru dwór w Młyńcu.
   Ale nigdy nie należy rozpaczać. Okazało się, że w tych piaskach krył się ogromny kapitał. Otóż Niemcy wkrótce rozpoczęli budowę kolei z Torunia do Gdańska. Żwir sprowadzali z zaboru rosyjskiego, spod hektarów dziadka, bo był tańszy. Wybudowano na Drwęcy most eksterytorialny i wąskotorówkę, przyjechało kilkudziesięciu kopaczy spod Kielc, setki wagonów woziło żwir.
   Dziadek miał dwóch synów i pięć córek. Najmłodsza za pieniądze uzyskane ze żwiru spędziła rok we Francji, Italii i Szwajcarii. W Warszawie otworzyła kawiarnię.
   Ale, niestety, wybuchła wojna. Most spalono. Lokomotywę Niemcy zabrali, ze sto wagoników zostało. Na ponad stu morgach rozciągała się pustynia z pagórkami.
   Osobliwością majątku w Młyńcu było także to, że dziadek nabył ziemię razem z kościołem pojezuickim, stojącym w parku. Klucze do kościoła były u dziadka. Na odpust św. Ignacego (Loyoli) przyjeżdżało około tysiąca ludzi i dewastowało kompletnie park.
   Tak więc, mając matkę Polkę i dziadka właściciela kościoła, miałem zadatki i na Polaka, i na katolika.
   Ślub moich rodziców - Aleksandra i Anny - odbył się w 1901 roku w cerkwi w Aleksandrowie (miejscowości nazwanej na cześć Aleksandra II), dziś z dodatkiem - Kujawski. Rodzice do wybuchu pierwszej wojny światowej, z powodu pracy ojca, mieszkali w Mławie, Częstochowie, Busku Zdroju, Rypinie.
   Z Rypina w 1914 roku ojciec poszedł na wojnę, którą odbył jako lekarz naczelny 82 szpitala polowego na froncie rosyjsko-niemieckim. Z ojcem na froncie była moja mama. Ja urodziłem się 5 sierpnia 1914 roku w Piotrogrodzie.
   Pierwsze moje wspomnienie - spacer nad morzem z ojcem. Był wieczór, latały czajki, stały rybackie statki. Ja trzymałem ojca za mały palec. Spacerowaliśmy w Pernau w Estonii. To nieprawdopodobne, ale wtedy miałem dwa lata. Potem wspomnienia pojedynczych fragmentów życia z Wielkich Łuków: front, żołnierze ćwiczą na podwórku.
   Wkrótce front przestał istnieć, szpital, w którym ojciec pracował, rozpłynął się. Przyjechaliśmy do Rybińska. Stamtąd mieliśmy płynąć statkiem po Wołdze do Samary, gdzie mieszkali rodzice mojego ojca, siostry i brat. Nic z tego nie pamiętam. Historie, które się zdarzały, znam z opowieści rodziców i niani.
   Przed wyjazdem, w Rewlu, ojciec stawał przed komisją Rady Żołnierskiej. A tam nie było żartów. Kiereński ukazem nr 1 ogłosił zniesienie dyscypliny wojskowej, nieoddawanie honorów, prawo do dyskusji - atakować wroga czy nie.
   Rady Żołnierskie decydowały także o tym, kto będzie dowódcą. I taka rada spytała ojca:
   - Karałeś żołnierzy?
   - Tak - odpowiedział ojciec. - Pracowałem w szpitalu, a tam musi być dyscyplina, bo inaczej zginą inni pacjenci.
   I to go uratowało. Wrócił do domu żywy.
   Na dworcu w Rybińsku, przed wypłynięciem, ojciec zostawił piękne meble. Zastanawiał się głośno, czy dojadą one do Jekatierinowki, dokąd zmierzaliśmy.
   Linia kolejowa od Samary do Władywostoku była wówczas opanowana przez legion czeski. Ta formacja właściwie nikomu nie podlegała.
   - Czy nie przepadną moje meble? - dopytywal się ojciec u naczelnika stacji w Rybińsku. - Panie, cała Rosja ginie, a pan martwi się o jakieś meble - usłyszał.
   I proszę sobie wyobrazić, w tak niepewnym czasie meble przyjechały do Jekatierinowki.
   W Jekatierinowce ojciec dostał pracę lekarza w byłym szpitalu ziemskim. Od tego czasu już wszystko pamiętam. Najpierw zastaliśmy tam Czechów, później przyszli czerwoni Łotysze (oni tworzyli najwierniejsze pułki bolszewików). W pobliskiej wsi Iwanowka, gdzie były zakłady chemiczne, pojawili się Niemcy, którzy szybko nawiązali współpracę z sowietami.
   Pamiętam mój pierwszy kontakt z cerkwią, do której chodziłem w Jekatierinowce z nianią.
   -Życie stawało się coraz cięższe. Często w minionych latach bywały okresy suszy. Ale w czasach carskich była dobrze zorganizowana samopomoc. Teraz świat się zawalił. Ludzie jedli białą glinę, trociny, puchli i umierali, jak muchy.
   Tam, nad Wołgą, nawet w czasach normalnych jest trudno, a to z powodu malarycznych terenów. Mieliśmy co trzy dni dreszcze, gorączkę, bóle głowy. Tubylcy znali na to lekarstwo - pili parzony piołun. Ciekawe, że to im pomagało. Z medycznego punktu widzenia można to wytłumaczyć tylko siłą autosugestii.
   W czasie głodu na Powołżu zjawiły się Amerykanki z Hooverowskiej ARA (taki komitet pomocy). Rozdawano kaszę manną i sacharynę. Nie znaliśmy sacharyny. Mama ugotowała kaszę i dodała jej za dużo. Mnie to odrzuciło. Przez wiele lat nic słodkiego nie mogłem wziąć do ust. - Amerykanie oduczyli mnie jeść słodycze - mówiłem.
   Był rok 1922. Zaczęliśmy się zbierać do wyjazdu z Rosji. Rodzina mamy wróciła wcześniej do Młyńca i napisała do nas: - Przyjeżdżajcie.
   Władze polskie, ku zdziwieniu ojca, zgodziły się na nadanie mu obywatelstwa. A to dlatego, że pracował ponad piętnaście lat na ziemiach Polski. Nikomu nie przeszkadzało, że pracował w armii carskiej. Zresztą carscy urzędnicy, którzy pracowali w Kongresówce, wówczas dostawali emerytury w Polsce.
   W Niegorełoje - Stołbcach przekroczyliśmy granicę. Udało się w kufrze ze schowkami przewieźć brylanty. Ja w kieszeniach miałem papierowe kierenki. Ale mnie nie rewidowano.
   Do Młyńca dotarliśmy w końcu sierpnia 1922 roku. Ojciec dostał pozwolenie na prywatną praktykę. Pracował w Dobrzyniu nad Drwęcą.
   W domu nasza rodzina rozmawiała po rosyjsku.
   W szkole zaczynałem od recytacji wierszyka "Kto ty jesteś? Polak mały".
   W gimnazjum uczyłem się w Brodnicy. Ciekawy przypadek - spotkało się tam trzech synów carskich oficerów z 10 Pogranicznej Rypińskiej Brygady, których wojna rozrzuciła w różne strony Rosji: Nikitin, Usow i Nieczajew. Dwóch pierwszych stało się katolikami, bo ich rodzice przechrzcili. Byłem tam jedynym prawosławnym. Najbliższą cerkiew miałem w Toruniu, sześćdziesiąt kilometrów od Brodnicy. To oczywiste, że do niej nie jeździłem. W szkole była trzy razy w tygodniu msza. Na początku chodziłem tam. Od czwartej klasy przestałem. Niektórzy katolicy też nie zawsze uczęszczali na mszę.
   Katecheta pytał: - Kto nie był na mszy? Klasowy ministrant do spraw religii wyliczał nazwiska. Katolicy wstawali, katecheta po prostu ich bił. Ja wstałem i mówię: - Prawosławny. Mnie nie uderzył. Przez trzy lata chodziłem na religię. Ksiądz mnie nigdy nie pytał z katechizmu.
   Od klasy piątej przestałem chodzić na religię. Na świadectwie napisali mi: religii wyznania prawosławnego nie udzielano. Nawet na świadectwie maturalnym z 1935 roku miałem taki wpis. I tu mógł być kłopot. W tamtym systemie oświatowym musiał być stopień z religii. Widać to sito nie było gęste, bo udało mi się przez nie przemknąć.
   Na studia medyczne pojechałem do Poznania. W auli uniwersyteckiej przeczytałem ogłoszenie, że na Uniwersytecie Poznańskim działają koła studentów Rosjan, Niemców, Ukraińców, Żydów. Od razu poszedłem na spotkanie studentów Rosjan, przy ulicy Focha 72, z "czaszką czaja". Było nas ze dwadzieścia osób. Sporo studentów z tzw. Kresów - z Sarn, Brześcia, Wilna, Równego. Byli także studenci z Łodzi.
   Koło Studentów Rosjan było organizacją apolityczną, prowadzącą bardzo szeroką działalność samokształceniową w zakresie historii i kultury rosyjskiej. Zebrania odbywały się co tydzień, zawsze z wykładem na odpowiedni temat. Byłem prezesem koła. Kuratorem był prof. Witold Klinger, ojciec Jerzego Klingera.
   W Poznaniu była cerkiew. Założyli ją emigranci rosyjscy - denikinowcy. Batiuszką był o. Aleksander Bogaczow, z białej armii Denikina.
   Na nabożeństwa chodziliśmy w grupie studentów Rosjan. Rozmawialiśmy wyłącznie po rosyjsku.
   Po liturgii, był to październik 1937 roku, wyszliśmy z cerkwi. - O, prawosławna barysznia! - ktoś z nas powiedział. Podbiegliśmy do niej. Nie wiedziałem, że biegnę na spotkanie swojego losu. Wszyscy przedstawiliśmy się. Barysznia też się przedstawiła: - Nina Roszczycka. Nie miałem wtedy pojęcia że to córka sekretarza synodu, Jerzego Roszczyckiego.
   Nina studiowała w Państwowej Szkole Ogrodniczej. Przychodziła na zebrania Koła Studentów, spotykaliśmy się w cerkwi.
   -Jaki wówczas był stosunek Polaków do Rosjan? Raczej obojętny. Pod koniec dwudziestolecia było gorzej. Bardzo dobry był stosunek do nas tych Polaków, ktorzy kiedyś mieszkali w Rosji, a nie tylko znali Rosję z polskich gazet.
   Ale w końcu lat 30. Polska zmierzała ku faszyzmowi - Falanga, ONR, zapatrzenie w Hitlera... Miałem na studiach kolegę Polaka, który biegał na kroniki filmowe do kina i z lubością oglądał hitlerowskie parady. Młodzież z ONR krzyczała podczas dni antyżydowskich: "Żyd to wściekły pies, którego trzeba zabić!"
   Już na pierwszym roku studiów zetknąłem się z przerażającymi scenami. Na uniwersytecie w listopadzie przeżyłem dni antyżydowskie. Proszę sobie wyobrazić takie sceny: na dwustu studentów medycyny było pięciu Żydów. Aula zapełniona nie tylko studentami, ale i mętami z ulicy. Prawie wszyscy wołają: "Zabij Żyda!" Profesor oświadcza, że w takich warunkach nie może prowadzić wykładu i wychodzi. Żydzi salwują się ucieczką, skacząc przez balustrady. Niektórzy z nich zostali dotkliwie pobici.
   Dla mnie to był szok i groza. Mój ojciec był humanistą i demokratą. W Dobrzyniu, na cztery i pół tysiąca mieszkańców, dwa i pół tysiąca było Żydami. Zawsze razem bawiliśmy się i nikomu to nie przeszkadzało.
   Wkrótce na uniwersytecie wprowadzono getto ławkowe, potem numerus nullus. Żydów w ogóle nie przyjmowano na medycynę.
   Ale i stosunki z Niemcami się psuły. Beck w kwietniu 1939 roku wygłosił znane przemówienie. Dla narodowców był to szok. Dotychczas Hitler był ich bohaterem, bo walczył z Żydami.
   Po tym przemówieniu ze stu studentów wyszło na ulice Poznania. Skierowali się pod niemiecki konsulat skandując: "Pojedziem z Poznania do Berlina powiesić Hitlera, bo to świnia". Wyrzucono z uniwersytetu Niemców. Gniew obrócił się także przeciwko studentom Rosjanom, których wyrzucono z Bratniej Pomocy i Koła Medyków.
    W 1939 roku, latem, przyjechałem do Warszawy na praktyki studenckie w szpitalu Świętego Ducha, koło synagogi na Tłomackiem. Tam zastała mnie wojna.
   Piątego dnia wojny koledzy Żydzi ze szpitala mówią: - Najlepiej pójść i zapisać się do wojska.
   Poszliśmy do koszar na Woli. Przyjął nas sierżant, rozłożył ręce i powiada: - Panowie, nie mamy w co umundurować powołanych.
   W tym czasie pułkownik Umiastowski nawoływał przez radio: - Młodzi mężczyźni, opuszczajcie Warszawę, kierujcie się na wschód.
   Przyznam się, że nie myślałem opuszczać Warszawy.
   Mieszkałem w małym domu akademickim przy Cegielnianej. Nie chciano mnie początkowo tam przyjąć. Student narodowiec zajrzał do mego dowodu. Tam napisane: wyznanie prawosławne.
   - No wie, kolega! - żachnął się. - My nie możemy pana tu przyjąć! Kolega chyba rozumie, to jest fundacja społeczna. Ale ponieważ były wakacje i pokoje były wolne, przyjął mnie za opłatą.
   Nawiasem mówiąc, twórca tej fundacji miał nazwisko żydowskie.
   W nocy z 7 na 8 września, na rozkaz straży obywatelskiej, brałem udział w budowaniu barykady na Grójeckiej.
   Wróciłem po nocy do akademika. Po drodze spotkałem kolegę z Poznania, z Koła Studentów Rosjan - Eugeniusza Gryckiewicza. Wracał z praktyki w Zaleszczykach.
   - Idźmy do moich rodziców - zaproponował. Jego rodzice mieszkali w Kotrze, między Prużaną a Berezą Kartuską. Ojciec był duchownym.
   Idziemy. Wziąłem ze sobą tomik wierszy Błoka wydany przez "Berlińskie słowo". Po drodze kupiłem w sklepie mapę Polski i bochenek chleba.
   Idziemy. W dzień upał. Ludzie przy drogach sprzedają szklankę wody z piaskiem za 50 groszy. Kupujemy. Pijemy. Idziemy dalej. Nocujemy w kartoflisku. Piekielnie zimno.
   Wędrujemy szosą i śpiewamy "Dziś jeden twój uśmiech Joanno..." Nadlatuje samolot. Zniża się. Puszcza po nas serię i granaty. Uciekamy w kartofliska, potem do lasu.
   Za nami wędrowały tabory wojskowe i tysiące ludzi. Za chwilę, gdy byliśmy już w lasku, nadleciało nad szosę dużo samolotów. Koszący lot. Serie z karabinów. Na szosie masakra, jęki, krzyki.
   Potem wędrowaliśmy poboczami, daleko od drogi.
   Podczas wędrówki spotkaliśmy znajomych Rosjan z Poznania.
   -Łódką przeprawiliśmy się przez Bug w okolicach Drohiczyna. Potem białoruski chłop, lichym konikiem, podwiózł nas do Kotry. Znamienne co zobaczyłem na plebanii: duży portret Kostka Biernackiego. Kostek Biernacki był na Polesiu kimś więcej niż carem.
   Tam jeszcze była II Rzeczpospolita. Chłopi, straż obywatelska z kijami, powiadomili posterunkowego o jakichś obcych we wsi, czyli o nas. Po paru dniach ci sami chłopi przyszli nas aresztować. Przedstawili się jako władza sowiecka.
   W Prużanach władza sowiecka. Warszawa oblężona. My postanowiliśmy jechać do Wilna na studia.
   Ale w Wilnie, gdzie dowiedziałem się, że Warszawa padła, nie było zupełnie atmosfery do studiowania. Oficerowie polscy zostali internowani. Ich żony stały w kolejkach do sowieckiej komendantury. Wszystkie ogłoszenia w Wilnie podawano w pięciu językach - rosyjskim, białoruskim, litewskim, jidisz i polskim.
   Na dworcu kupiłem bilet do Grodna. Stamtąd na gapę dojechałem do Białegostoku. W Białymstoku na dworcu koczowały setki ludzi.
   Enkawudzista rozkazał: - Proszę nie wychodzić z dworca. Rano będziemy wypuszczać na miasto i perony.
   Myślę sobie, niedobrze. Do poznanego tam chłopaka z kieleckiego mówię: - Lepiej wyjdźmy.
    Okupację spędziłem w Warszawie. Najpierw pracowałem jako robotnik przy budowie domu na Saskiej Kępie. Potem zgłosiłem się na wolontariusza do szpitala.
   Przed wojną miałem pieniądze w banku, dziesięć tysięcy złotych. Raz pobrałem, po długim staniu w kolejce, 50 złotych. Resztę po wojnie - starczyło na bilet ze Szczecina do Zakopanego dla mnie i żony.
   Rodzice przed wojną sprzedali dom w Dobrzyniu. 33 tysiące złotych i perły złożyli w sejfie Banku Handlowego. Niestety, podczas bombardowań bank spłonął. Przypalone pieniądze zamieniono rodzicom na młynarki. Perły wyblakły od wysokiej temperatury. Moja mama dostała je od mojej babci - Nieczajewej. Potem podarowałem je mojej żonie.
   W 1941 roku wzięliśmy ślub w cerkwi na Pradze. Zamieszkaliśmy z Niną przy ulicy gen. Zajączka.
   Podczas Powstania Warszawskiego, 5 sierpnia, w moje urodziny, w piękny słoneczny dzień wyszedłem na podwórko z ośmiomiesięcznym synem Igorem. Wpadli żołnierze z pobliskiej Cytadeli i wzięli mnie i 35 osób jako zakładników. W dzień nosiliśmy Niemcom żywność i amunicję, na noc zamykano nas w kazamatach. Pewnego dnia odliczono pięć osób i kazano im zostać. Zazdrościliśmy im, myśląc że są wolni. Potem ich rozstrzelano.
   Po dwóch tygodniach wypuszczono nas i, jak większość warszawiaków, wypędzono z Warszawy. Szliśmy na Pruszków.
   Po drodze spotkałem rodzinę. Wszyscy odnaleźliśmy się w Skierniewicach, w domu, który kiedyś wynajmował dziadek Niny, nadleśniczy w Zwierzyńcu koło Skierniewic.
   W Skierniewicach zastało nas wyzwolenie. Stamtąd, po torach, dotarliśmy do Warszawy.
   Najważniejsze było dla mnie dokończenie studiów. Ukończyłem je w Poznaniu w czerwcu 1945 roku. Staż miałem w Łodzi i Kaliszu.
   Po wojnie było bardzo duże zapotrzebowanie na lekarzy wojskowych. Ale warunki pracy dla tych lekarzy były wówczas bardzo marne. Capnęli mnie do wojska. Tam znalazłem się pośród czterystu lekarzy po studiach na oficerskim kursie przeszkolenia. Każdy, jak mógł, bronił się przed zostaniem w wojsku. A ja nie. Najważniejszy tam był sowiecki generał Ogurcow.
   Ten powiadał: - Żebyście nawet pisali, że macie wujka w Ameryce, że byliście w podziemiu, nic wam nie pomoże. Wszyscy będzie służyć w wojsku. I niektórzy pisali o wujkach, ostentacyjnie modlili się na kolanach. Zwolniono tylko mnie. Powód: bezpartyjny, uciekinier z Rosji, teść - przedwojenny sekretarz synodu.
   W 1947 roku zamieszkaliśmy w Szczecinie. Tu była praca i mieszkanie dla nas i dzieci (mieliśmy już dwóch synów - Igora i Aleksandra).
   Jeszcze w 1953 roku odezwały się przedwojenne echa.
   Na ulicy w Szczecinie podszedł do mnie osiłek z UB. - W 1937 roku źle pan mówił o Związku Radzieckim - powiedział. - Należał pan do antysowieckiej organizacji, przyjechał pan do Szczecina, aby przerzucać ludzi na Zachód.
   Konkluzja była taka: - Dla zmazania win proponujemy współpracę.
   Odmówiłem. Całą noc trzymano mnie w małym pokoiku na poddaszu w jednym ze szczecińskich hoteli.
   Pracowałem w Szczecinie w szpitalu. W 1952 roku uzyskałem stopień doktora medycyny. I oto w 1953 roku umarł Stalin. Odwilż. Ze Związku Radzieckiego nadchodzą dobre wieści. Czułem się Rosjaninem. Uważałem, że moje miejsce jest w Rosji. Żona ze mną się zgadzała.
   Pojechaliśmy do Związku Radzieckiego. Ja, żona i piątka dzieci (Igor, Aleksander, Lidia, Natalia i Fiodor). Meble gdańskie, kupione w Szczecinie, wysłałem osobno.
   Zatrzymaliśmy się w Kisłowodsku, w jednym z kaukaskich uzdrowisk.
   - Z Zachodu do Związku Radzieckiego? - dziwili się wszyscy. - Na pewno ich zesłano za jakieś przewinienie.
   Niestety, tam się nam nie ułożyło. Po pierwsze nie było mieszkania. Ulokowano nas w małej izdebce izolatki. Wciąż czekałem na meble, które nie nadchodziły. Lekarz z Kisłowodska mówił: - Ja się martwię co to będzie, gdy te meble przyjadą. Nie mam na nie miejsca. I meble nadeszły. Biblioteka, komoda, biurko - ciężkie meble poniemieckie stały w sanatoryjnym parku. Obok nich pianino. Nieraz przechodnie grali na nim w nocy.
   Z trudem dostaliśmy mieszkanie. Niektórzy koledzy lekarze, którzy czekali na nie od dziesięciu lat, byli oburzeni.
   Niestety, panował tam wciąż strach. Ja nie pasowałem już do tamtej mentalności.
   W przypływie desperacji napisałem list do Chruszczowa. Dostałem z kancelarii Kremla potwierdzenie. Skarżyłem się, że nie mam mieszkania, nie ma kliniki, w której miałem pracować, itd.
   Ale wkrótce nasza sytuacja się poprawiła. Zaczęliśmy otrzymywać z miejscowego działu gospodarczego paczki żywnościowe.
   Byłem reumatologiem, a najbliższy taki oddział był w Soczi.
   Szykował się tam zjazd reumatologów. Bez zaproszenia nikt by mnie jednak nie wpuścił. W tamtejszym instytucie otrzymano skomplikowaną aparaturę do badania serca, z objaśnieniami po angielsku, francusku i niemiecku. Przetłumaczyłem instrukcję. W zamian pani doktor, która nazywała się Idea Biała, wystarała się dla mnie o zaproszenie.
   Zamiast na urlop do Soczi pojechaliśmy do Polski. Po miesiącu w Szczecinie podjąłem pracę w tym samym szpitalu, w którym pracowałem przed wyjazdem.
   Meble gdańskie zostały w Kisłowodsku na zawsze.
   Rocznej przygody przełomu lat 1958 - 1959 w Rosji nie żałuję do dziś.

fot. archiwum rodziny Nieczajewów